Photo: Saami Council.
Sámiráđđi illuda dieđihit guovtti vuđolaš raportta almmustahttimis. Raporttat leat buvttaduvvon oassin EU-ruhtadan Sámi Influence and Knowledge Exchange in EU Policy (SIKE) -prošeavttas.
SIKE-prošeavtta (sámegillii Sámi váikkuhanvejolašvuođat ja máhtolašvuođa lonohallan EU politihkas) lea ruhtadan European Maritime, Fisheries and Aquaculture Fund (EMFAF). Prošeakta álggahuvvui cuoŋománus 2024. Dan ulbmilin lea nannet Sámi álbmoga sajádaga ja siskkáldas návccaid, ja hukset nannosabbo ja vuogádatlabbo dialoga Sámi ja Eurohpa uniovnna institušuvnnaid gaskkas.
Dasgo EU mearrádusat váikkuhit ain eanet sápmelaččaid eatnamiidda, čáziide, ealáhusaide ja sámiid vuoigatvuođaide, dát guokte raportta fállet geavada ávžžuhusaid dasa, movt EU sáhttá buorebut divvut hálddahuslaš váilevašvuođaid ja njuovžilit čáhkadit eamiálbmogiid árvvuid guovddáš politihkkarámmaide.
Raporta 1: Sámiid dievaslaš ja mearkkašahtti oassálastin EU mearrádusdahkamii – movt unnidit gaskka EU čatnasemiid ja siskkáldas doaimmaid gaskkas
Almmustahttojuvvon geassemánus 2026
Eurohpa Uniovnna áidna dovddastuvvon eamiálbmogis, sámiin, lea riikkaidgaskasaš vuoigatvuođa mielde earenoamáš politihkalaš ja vuoigatvuođalaš sajádat. Vaikko EU hállá máilmmiviidosaččat eamiálbmogiid ja vuoigatvuođaid bealis, das váilot dálá dilis siskkáldas rámmat maiguin ealmiálbmogat sáhttet oassálastit Eurohpa Uniovnna mearrádusdahkamii.
“EU mearrádusat váikkuhit eanet ja eanet Sámi boahttevuhtii, muhto sámiid oassálastin EU mearrádusdahkamis lea ain váilevaš.”
– EU čatnašeapmi eamiálbmogiidda galgá šaddat mearkkašahtti ja struktuvrralaš oassálastimin. Dát raporta fállá konkrehtálaš ávžžuhusaid das, mo dát ollášuhttojuvvo ja mo sihkkarastojuvvo ahte sámiid jietna gullo mearrádusain, mat váikkuhit min eatnamiidda, ealáhusaide ja boahttevuhtii, dadjá Sámiráđi EU-ossodaga hoavda Elle Merete Omma, gii lea čállán Full and Meaningful Sámi Participation in EU Decision-making - Closing the Gap Between EU Commitments and internal Practice -raportta.
Elle Merete Omma, EU ossodaga hoavda
Photo: Fanny Larsson-Auna.
Raporta gieđahallá siskkáldas ja olgguldas doaimmaid gaskka dilis, mas EU álgagat, dego omd. ruoná sirdášupmi, strategalaš vuođđoávdnasat ja guvllolaš ruhtadeapmi váikkuhit ain eanet Sápmái. Čielggadeapmi čájeha ahte institušuvnnalaš rámmaid sáhttá heivehit nu ahte eamiálbmogat besset oassálastit. Ovdamearkan geavahuvvojit ee. Arktalaš ráđi, Eurohpa ráđi, ja dálá EU strategalaš rámmat.
Guovddáš ávžžuhusat:
- Vuođđudit sierra sámi áššiid koordinerendoaimma Eurohpa komišuvnnas.
- Vuođđudit virggálaš ja struktuvrralaš forumiid EU ja sámiid ovddasteddjiid gaskasaš ságastallamii.
- Gárgehit hárjehalliid ja áššedovdiid vejolašvuođaid guhkesáigásaš návccaid huksemii.
- Sihkkarastit čujuhuvvon ruhtadanmekanismmaid ja virggálaš gullanmeannudemiid.
Raporta 2: Sámi sirkulára ekonomiija lahkonanvugiid árvvoštallan EU politihkalaš rámmas
Almmustahttojuvvon golggotmánus 2026
Nubbi raporta guorahallá dan, mo sámi árbevirolaš doaibmavuogit ja máilmmioainnut sáhttet riggudit Eurohpalaš ceavzilvuođa politihka. Čielggadeapmi gieđahallá mearariikka guolásteami, boazodoalu ja duoji 21 árbevirolaš dieđu eaiggáda joavkojearahallama bokte. Dáid fáttáid guovddážis lea sámi doaba birgejupmi.
“Dát raporta buktá oidnosii dakkár dieđu ja geahččanguovlluid, maidda addojuvvo áibbas menddo unnán sadji go ságastallat boahttevuođa ceavzilis servodagain.”
– Ságastallamiid bokte lea boahtán ovdan, ahte birgejupmi ii leat beare árbevieruid seailluheapmi, muhto baicca dat lea maiddái ealli diehtu ja doaibmavuogit, main lea stuorra mearkkašupmi dasa mo áddet ja dustet dálá áiggi ceavzilvuođahástalusaid, dadjá Sámiráđi EU ossodaga ráđđeaddi Karin Nutti Pilflykt, guhte lea raportta Assessment of Sámi Approaches to Circular Economy in an EU Policy Framework okta čálli.
Karin Nutti Pilflykt, EU ráđđeaddi Sámiráđis. Photo: Piera Heaika Muotka.
Birgejupmi mearkkaša eallinvuogi mas vuogáiduvvat eallima daidda resurssaide mat leat gávdnomis, seammás go guoddit lotnolas ovddasvástádusa eatnamiin, čáziin ja boahttevaš sohkabuolvvain. Čielggadeapmi čájeha ahte sirkulára ekonomiija doaibmavuogit leat guovddáš oassi Sámi eallimis, muhto buktá ovdán maiddái dan mo dálá regulerenstruktuvrrat dávjá eai lihkostuva vuhtiiváldit árbevirolaš dieđu ja vuoigatvuođaid.
– Raportta čujuha vuđolaš hástalussii: dálá politihkalaš ja ekonomalaš vuogádagat eai leat álo huksejuvvon addit saji smávva skálá, báikkálaš eallin- ja doaibmavugiide. Danin lea dehálaš, ahte sámiid vásáhusat ja diehtu eai dušše loktejuvvo bajás, muhto ahte daidda addojuvvo maid duođalaš váikkuhanváldi dain mearrádusain ja doaibmavugiide, mat hábmejit Sámi boahttevuođa, dadjá Karin Nutti Pilflykt.
Guovddáš váldoáššit leat earret eará:
- 20 ávžžuhusa: Dáin ovdanbuktojuvvojit konkrehtalaš doaimmat, maiguin sihkkarastojuvvo, ahte EU sirdašupmi sirkulára ekonomiija guvlui doarju eamiálbmogiid vuoigatvuođaid ja iešmearridanrievtti, iige heajosmahte daid.
- Báikkálaččat čatnašuvvan čovdosat: gáibiduvvo ahte EU galgá dovddastit eamiálbmogiid diehtovuogádagaid daid iežaset eavttuid vuođul ja sihkkarastit, ahte ceavzilis luondduriggodagaid geavaheapmái laktáseaddji politihkat vástidit báikkálaš duođalašvuođa.